Әзіл-шын аралас

Анығы – осы

«Алаш айнасы» газеті ел ішінде жиі айтылып, жиі жазылса да, көп адам мән-мағынасын біле бермейтін кейбір сөздерге талдау жасайтын болады. «Анығы – осы» айдары арқылы газетіміздің әр санында мән-мағынасы беймәлім сөздердің түбірі неден шыққаны, халық арасына тез тарап кетуіне не себеп деген сұрақтарға жауап іздейді. Мәселен, қазіргі уақытта қазақ тіліндегі кірме сөздерді (парсы және араб тілінен енген) айтпағанда, арамызда қазақтың кейбір сөздерінің мағынасын түсіне бермейтін қандастарымыз баршылық. Сондықтан біз бүгінгі санда қазақтың салт-дәстүрі, ұлттық өнерінің бірқатарын тізбектеп шықпақпыз.


Сүйекке кіру. Қайтыс болған кісіні ақ жауып арулау. Бұған сүйекті жуудың жөнін білетін марқұммен замандас адамдар кіреді. Сүйегіне кіретін адамдарды марқұмның өзі де айтып кетуі мүмкін. Бұған шариғат заңы бойынша әр рудан (атадан, ата ұлынан) бес не жеті кісі түседі. Олар­дың міндеті – аруақты жуып, тазарту. Бұдан кейін марқұм әйел болса – бес қабат, еркек болса – үш қабат ақ матаға ақиретке оралады.

Сүйіндір. Келіншек босанғаннан кейін оның анасы кәде-жорасын алып әдейі келуге тиіс. Бұл – қалып­тасқан салт және ананың міндетті парызы. Мұны қызын қияға қондыр­ған әр қазақ әйелі білуге және орындауға міндетті. Ана болған өз баласының (қызының) қасында бо­лып, оған рухани қолдау көрсетіп, жас сәбиді емізу, күту жолдарын үй­ретеді, ақылшысы, сүйеніші болады. Құда-құдағиларының немерелі бол­ған қуанышына ортақтасады, нәрес­теге арнаған бұйымдарын, сәлем-сауқатын ұсынады. Құрметті қонағы да болады.

Сүндет той. Қазақ даласында ежелден сән-салтанатымен ерекше аталып өтетін, көптеген өзіндік жөн-жоралғылары бар той. Қалыптасқан дәстүр бойынша ата-бабаларымыз ер балаларын тақ яки 3, 5, 7 және 9 жасында сүндетке отырғызады. Сүн­детке отырғызбас бұрын әрбір ата-ана баласын алдын ала психоло­гиялық тұрғыдан дайындауы тиіс. Алдымен «Бір, екі, үш, төрт, бес, шү­ме­тайымның басын кес!» деп тақпақ үйретеді, «сүндетке отырғаннан кейін ғана сен нағыз жігіт боласың» деп күнделікті құлағына құя береді. Осын­дай әңгімелерге әбден еті үйренген бала осы бір күнді асыға күтіп, іштей дайын болып жүреді.

Сүндет тойын өткізетін сәтті күн алдын ала белгіленеді. Бұл тойға тән ерекшелік – тойға қонақтарды бала­ның өзі шақырады. Айшықты тарлан­бозға мінген, сәнді киінген бозбала мен құйрығын шарт түйіп, жорға мінген сүндет бала көпшілікті тойға шақырады. Оның бауырсақ пен мәм­пәси толтырылған қоржынынан тойға шақырылған үй иесі дәм татады да, түсті матадан жыртыс жыртып, бала мінген жорғаның жалына бай­лай­ды.

Сәрсенбінің сәтті күні ауыл молда­сы баланы сүндетке отырғы­зады. Бұл рәсім былайша жүргізіледі: әкесі баланы дастарқанға шақырып, күл­дір­гі әңгімелер айтады, мақтауын жеткізе отырып, төсекке жатқызады. Үйде жалғыз қалған молда қолын үш рет сабындап жуып, құрал-сайман­дарын отқа ұстап, таза ақ шүберек, ұнның кебегі, кесе дайындай­ды. Мол­да бала көңілін аулайтын түрлі хикаялар айтып отырып, шүметайы­ның артық терісін қаз майымен әбден уқалап, жанын кетіреді, оның қалай­ша шорт кесіліп қалғанын баланың өзі де аңғармай қалады. Ұнның кебегін сеуіп қанын тоқтатады да, үстіне кесе төңкереді. Қарақотыр­ланған жарасы қажалып, қанамас үшін етегі кең көйлек киген бала бір-екі күннен кейін жүгіріп кетеді (шүме­тайдың артық терісін перзенті немесе ұлы жоқ ата-аналар қалап ала­тын жоралғы бар).

Тойға келген адамдар «сүндетің қабыл болсын» деп баланың айнала­сына жеміс-жидек пен тәтті дәмдер толтырып, жастығының асты­на ақша салады. Сүндеттелген бала ата-ана­сы­­ның сұрауы, өзінің қалауы бойын­ша жиналған қаржыны жұм­сай­ды. Сүндет тойында ауқатты адам­­дар ат шаптырып, көкпар тарт­қан.


Құрметті оқырман!

Газетіміздің алдағы бірнеше санында қазақтың әдет-ғұрып ишараларын бөлім-бөліммен назарларыңызға ұсынатын боламыз.

Жарияланған сөздерге қатысты айтар ой, қосар пікірлеріңіз бен ұсыныстарыңыз болса, хабарласа жүріңіздер!


Байланыс телефоны: 8 /727/ 3 888 062 




Көрілген: 1891    Пікірлер: 0

жұма, 02.08.2013, 11:45

Достарыңмен бөліс:

2
  • СОҢҒЫ ЖАРИЯЛАНЫМДАР:
    25 Желтоқсан 2013
    Алматтың әзілдері
    24 Желтоқсан 2013
    Алматтың әзілдері
    21 Желтоқсан 2013
    Алматтың әзілдері
    20 Желтоқсан 2013
    Алматтың әзілдері
    19 Желтоқсан 2013
    Алматтың әзілдері
    14 Желтоқсан 2013
    Алматтың әзілдері
    13 Желтоқсан 2013
    Алматтың әзілдері
    12 Желтоқсан 2013
    Алматтың әзілдері
    11 Желтоқсан 2013
    Алматтың әзілдері
    10 Желтоқсан 2013
    Алматтың әзілдері
    7 Желтоқсан 2013
    Алматтың әзілдері
    6 Желтоқсан 2013
    Алматтың әзілдері
    5 Желтоқсан 2013
    Алматтың әзілдері
    4 Желтоқсан 2013
    Алматтың әзілдері
    30 Қараша 2013
    Алматтың әзілдері
    29 Қараша 2013
    Алматтың әзілдері
    28 Қараша 2013
    Алматтың әзілдері
    27 Қараша 2013
    Алматтың әзілдері
    26 Қараша 2013
    Алматтың әзілдері
    22 Қараша 2013
    Алматтың әзілдері
    21 Қараша 2013
    Алматтың әзілдері
    20 Қараша 2013
    Алматтың әзілдері
    19 Қараша 2013
    Алматтың әзілдері
    16 Қараша 2013
    Алматтың әзілдері
    15 Қараша 2013
    Алматтың әзілдері
    14 Қараша 2013
    Алматтың әзілдері
    13 Қараша 2013
    Алматтың әзілдері
    12 Қараша 2013
    Алматтың әзілдері
    8 Қараша 2013
    Алматтың әзілдері
    7 Қараша 2013
    Алматтың әзілдері
    6 Қараша 2013
    Алматтың әзілдері
    5 Қараша 2013
    Алматтың әзілдері
    2 Қараша 2013
    Алматтың әзілдері
    1 Қараша 2013
    Алматтың әзілдері
    31 Қазан 2013
    Алматтың әзілдері
    30 Қазан 2013
    Алматтың әзілдері
    29 Қазан 2013
    Алматтың әзілдері
    25 Қазан 2013
    Алматтың әзілдері
    24 Қазан 2013
    Алматтың әзілдері
    23 Қазан 2013
    Алматтың әзілдері
    22 Қазан 2013
    Алматтың әзілдері
    19 Қазан 2013
    Алматтың әзілдері
    18 Қазан 2013
    Алматтың әзілдері
    17 Қазан 2013
    Алматтың әзілдері
    12 Қазан 2013
    Алматтың әзілдері
    11 Қазан 2013
    Алматтың әзілдері
    10 Қазан 2013
    Алматтың әзілдері
    9 Қазан 2013
    Алматтың әзілдері
    8 Қазан 2013
    Алматтың әзілдері
    5 Қазан 2013
    Алматтың әзілдері
    4 Қазан 2013
    Алматтың әзілдері
    3 Қазан 2013
    Алматтың әзілдері
    2 Қазан 2013
    Алматтың әзілдері
    1 Қазан 2013
    Алматтың әзілдері
    28 Қыркүйек 2013
    Алматтың әзілдері
    27 Қыркүйек 2013
    Алматтың әзілдері
    26 Қыркүйек 2013
    Алматтың әзілдері
    25 Қыркүйек 2013
    Алматтың әзілдері
    24 Қыркүйек 2013
    Алматтың әзілдері
    21 Қыркүйек 2013
    Алматтың әзілдері
    20 Қыркүйек 2013
    Алматтың әзілдері
    19 Қыркүйек 2013
    Алматтың әзілдері
    18 Қыркүйек 2013
    Алматтың әзілдері
    17 Қыркүйек 2013
    Алматтың әзілдері
    14 Қыркүйек 2013
    Алматтың әзілдері
    12 Қыркүйек 2013
    Алматтың әзілдері
    11 Қыркүйек 2013
    Алматтың әзілдері
    10 Қыркүйек 2013
    Алматтың әзілдері
    7 Қыркүйек 2013
    Алматтың әзілдері
    6 Қыркүйек 2013
    Алматтың әзілдері
    5 Қыркүйек 2013
    Алматтың әзілдері
    4 Қыркүйек 2013
    Алматтың әзілдері
    3 Қыркүйек 2013
    Алматтың әзілдері
    30 Тамыз 2013
    Алматтың әзілдері
    29 Тамыз 2013
    Алматтың әзілдері
    28 Тамыз 2013
    Алматтың әзілдері
    27 Тамыз 2013
    Алматтың әзілдері
    23 Тамыз 2013
    Алматтың әзілдері
    22 Тамыз 2013
    Алматтың әзілдері
    21 Тамыз 2013
    Алматтың әзілдері
    20 Тамыз 2013
    Алматтың әзілдері
    17 Тамыз 2013
    Алматтың әзілдері
    16 Тамыз 2013
    Алматтың әзілдері
    15 Тамыз 2013
    Алматтың әзілдері
    14 Тамыз 2013
    Алматтың әзілдері
    13 Тамыз 2013
    Анығы – осы
    13 Тамыз 2013
    Алматтың әзілдері
    9 Тамыз 2013
    Алматтың әзілдері
    8 Тамыз 2013
    Алматтың әзілдері
    7 Тамыз 2013
    Алматтың әзілдері
    6 Тамыз 2013
    Алматтың әзілдері
    3 Тамыз 2013
    Алматтың әзілдері
    2 Тамыз 2013
    Анығы – осы
    2 Тамыз 2013
    Алматтың әзілдері
    1 Тамыз 2013
    Алматтың әзілдері
    31 Шілде 2013
    Алматтың әзілдері
    30 Шілде 2013
    Алматтың әзілдері
    26 Шілде 2013
    Алматтың әзілдері
    25 Шілде 2013
    Алматтың әзілдері
    24 Шілде 2013
    Алматтың әзілдері

    Көп ашылған Көп пікір жазылған
    2019
    2008
    2009
    2010
    2011
    2012
    2013
    2014
    2015
    2016
    2017
    2018
    2019
    желтоқсан
    қаңтар
    ақпан
    наурыз
    сәуір
    мамыр
    маусым
    шілде
    тамыз
    қыркүйек
    қазан
    қараша
    желтоқсан

    Алаш Айнасы мұрағаты

    Дс Сс Ср Бс Жм Сн Жс
    1
    2 3 4 5 6 7 8
    9 10 11 12 13 14 15
    16 17 18 19 20 21 22
    23 24 25 26 27 28 29
    30 31