Нарық

Отандық экономиканың жаңа бағыты

  • Отандық экономиканың жаңа бағыты

    Отандық экономиканың жаңа бағыты

Президент Нұрсұлтан Назарбаев халыққа кезекті Жолдауында аймақтарды дамытуға басымдық беру керектігін ескерткен еді. Шынында да, шалғайдағы елді мекендерде әлеуметтік-экономикалық түйін жетіп артылады. Инфрақұрылымның дамуы, тұрғындардың әл-ауқаты мен өмір сүру деңгейі жағынан ауыл-аймақтың ірі қалалардан, басты экономикалық орталықтардан әлдеқайда артта қалғаны рас.

Дамыту тепе-теңдігін қамтамасыз ету
Бертінге дейін еліміздегі әлеуметтік-эко­номикалық жағдай ХХ ғасырдың орта­сын­дағы Американы елестететін. Түрлі ай­мақтар мен салаларда тепе-теңдік жоқ­тың қасы еді. Мұны жүздеген шақырымды жүріп өткенде байқауға болатын. Мәсе­лен, бір облыстың бюджет табысы басқа­лар­дан он есе жоғары. Бұл өңірдегі тұр­мыс-­тіршілікке, еңбекпен қамту, қала мен ауылды абаттандыру деңгейіне әсерін ти­гіз­бей қоймайды. Еңбек нарығындағы тең­сіздік те көзге ұрып тұрады. Мұнайгаз индустриясында ауыл шаруашылығы не­месе бюджет саласындағыларға қараған­да жоғары айлық төленеді. Осындай эко­номикалық теңсіздік халықты жайлы тұр­мыс іздеуге итермелейді. Әйтсе де, бір ай­мақтан екінші аймаққа жөңкілгендерді ол жақта да ешкім күтпейтіні белгілі. Себе­бі өздерінде де жұмыс күші жеткілікті. Ал ең­бек нарығындағы бәсекенің әлеуметтік шиеленіске алып келетіні бар. Бұған Жаңа­өзен оқиғасы мысал бола алады.
Бізде өткен ғасырдағы Америкадағы­дай нарық бәрін де өзі реттейді деген көз­қарас басым болды. Либералдық эконо­мис­тердің пікірінше, жоғарыда айтылған түйткілдерді табиғи нарық механизмдері­нің еншісіне қалдырған дұрыс. Осы логи­каға сәйкес, өнеркәсіп, туристік, инфрақұ­ры­лым­дық келешегі бар аймақтар өркен­деп, гүлдене береді. Ол үшін мемлекет та­ра­пынан күш жұмсаудың қажеті шама­лы. Ал тоқыраған, болашағы бұлдыр ай­мақ­тардың тұрғындары экономикалық жағынан өркендеуші орталықтарға ойы­са­ды. Либералдар айтқандай, шалғайдағы кенжелеп қалған өңірлерді үнемі қаржы­лан­дырып, алға сүйрей берсе, мұндай эко­номика «нарықтық» деген атына сай бол­майды. Кеңестік заманның кебін киген мемлекет сөзсіз тұралайды.

Әлбетте, бір жақты көзқарас қай істе де зиянды. Бұл экономикалық саясатқа да қатысты. Артта қалған аймақтарды үздіксіз қаржыландырудың арты жақсылыққа апармайтыны түсінікті. Алайда олардың дамуын бетімен жібере салу да жарамай­ды. Әлемдік тәжірибе көрсеткендей, мұн­дай либералдық саясат аумағы шағын мем­лекеттерге жарамды. Ондай елдерде шал­ғайда тұратын халық жүрдек пойызбен күн сайын 200-300 шақырымды әп-сәтте жүріп өтеді. Бұл – Еуропа, немесе Жапония үшін қалыпты құбылыс. Ал Қазақстанның жағдайы басқаша. Бізде елді мекендердің арасы тым алшақ және халық тығыз қо­ныс­танбаған. Әр аймақтың жағдайы да әр­түрлі. Мәселен, Арал маңындағы жүздеген шақырымға созылған сортаң жерде бір тал шөп өспейді. Ал жергілікті тұрғындар Атырау немесе Астанада жоғары жалақы табатындардан кем түскісі келмейді. Бұл неге алып келеді? Ауыл жастарының қала­ға белсенді миграциялануы, қалада­ғы қа­ра жұмыс нарығындағы бәсекенің өршуі, қыл­мыстың белең алуы – осы мәселенің айқын көрінісі.
Күйзелістен өркендеуге бағыт алды
Сондықтан ел билігінің аймақтардағы осындай теңсіздікті жоюға бағыт алғаны бе­кер емес. Елбасы осындай міндет қой­ды. Бұл мақсатта Үкімет аймақтардың ұзақ мерзімді дамуына басымдық берілетін әлеуметтік-экономикалық жаңғыртудың ар­найы бағдарламаларын әзірлеуге кіріс­ті. Мемлекет түйткілді аймақтарды дамы­ту­ға дотация арқылы емес, нарықтық тә­сіл­дермен – мемлекеттік компаниялар мен корпорациялар арқылы, атап айтқан­да, өзінің мықты экономикалық сүйеніші – «Самұрық-Қазына» әл-ауқат қоры ар­қы­лы әрекет етеді. Ірі мемлекеттік индус­триал­дық жобаларды орындаушы ретінде холдинг компаниялары аймақтарда түрлі кәсіпорындар құруда. Олар өз кезегінде жергілікті нарықтың жаңа құрылымын қалыптастырады. Солтүстік және Орталық Қазақстанда үдемелі өнеркәсіп модерни­зациясы бағдарламасы бойынша ондаған жаңа кәсіпорындар салынып, іске қосыл­ды. Солтүстікте машина құрау кәсіпо­рын­дары, оңтүстікте – аграрлық-азық-түлік жә­не тоқыма кластерлері, батыста – жаңа инновациялық экономика шеңберіндегі «Индустрияландыру картасының» көпте­ген жобалары еңбек нарығындағы ахуал­ды біртіндеп өзгертуде. Атап айтқанда, кә­сіби жұмысшы және инженерлік-техни­калық бағыттағы мамандарға деген сұра­ныс күрт өсті. Аймақтардың арасында тұ­рақ­танған экономикалық байланыс та өз­геріске ұшырауда. Жергілікті және өзге об­лыстардың нарығындағы жаңа кәсіп­орын­дардың тапсырыстары жабдықтау тіз­бектерін қалыптастырады. Осының бә­рі­не қызмет көрсету керек. Сондықтан ай­мақтарда шағын және орта бизнес бел­сенді бола түсуде. Жаңадан сервистік, кө­лік, сауда кәсіпорындары ашылуда. Бұ­рын­ғы күйзеліске ұшыраған аймақтардың экономикалық бейнесі жайлап болса да, өзгере бастаған.
Осы арада мынадай бір қызықты жайт­қа көңіл аударған жөн: экономикада «Са­мұ­рық-Қазына» қорының мемлекеттік ком­паниялары жеке компанияларға қара­ғанда басқаша әрекет етеді. Жеке инвестор жаңа өнеркәсіп орталықтарын жоспарла­ған­да, дәстүрлі өндірістік ұстанымдарға сүйе­неді. Ол ең әуелі жақын маңда шикізат қорының бар-жоғын бағамдайды. Көлік желісін, логистикасын есепке алады. Бөл­шек­терді жеткізуге, қосалқы өндірісті салу­ға жұмсалатын шығынды санайды. Ал мемлекет бұған қоса, стратегиялық мін­детті де көздейді. «Индустриаландыру кар­тасына» ұсынылатын әрбір жобаны ба­ғалауда аймақтың демографиясы, жер­гілікті экономикасы мен еңбек нарығының ерекшелігі, тұрғындардың әлеуметтік мүд­десі ескеріледі. Жаңа кәсіпорынның жұ­мы­сын жоспарлағанда оның әлеуметтік-экономикалық тиімділігіне назар аудары­лады. «Самұрық-Қазына» қорында жоба­ның жеке бастамаға қажетті ахуал мен ин­фрақұрылым қалыптастыруы, осы ай­мақтағы шағын бизнестің іскерлік белсен­ділігін көтеруге қажетті жағдайды қамта­масыз етуі бағаланады. Тұтас алғанда мемлекеттік холдинг әр аймақтың эконо­ми­калық артықшылықтарын жаңа жоба­ларда барынша іске жаратуға ұмтылады.
Міндет – өңделген өнімді экспортқа шығару
Неліктен аймақты дамытуда мемле­кеттік компаниялардың атқаратын рөлі сон­шалықты маңызды? Өйткені әр облыс әртүрлі дамиды. Тұрғындардың жұмыспен қамтылуы мен орташа жалақы көлемі жа­ғы­нан ерекшеленеді. Кейбір аймақтар мол шикізат қорына, өнеркәсіп-индус­три­ал­дық, интеллектуалдық һәм аграрлық әл­е­уетке ие. Мұнда ірі өнеркәсіптік-инно­вациялық жобаларды жүзеге асыруға қа­жетті негіз бар. Жеке капитал да осылай қа­рай ағылады. Тіпті инвесторлар қандай да бір кәсіпорынға қатысу үшін таласқа түседі. Ал әлеуеті әлсіз аймақтарда тиімді жобаны жүзеге асыру қиынға соғады. Өйт­кені жеке капиталдың бұл жаққа келу­ге құлқы жоқ. Көп жылдан бері бізде көп­те­ген қалалар мен аймақтар әлеуметтік-экономикалық жағынан тоқырауға ұшы­рағаны мәлім. Онда жұмыс жоқ, жастар­дың да баратын жері жоқ. Соның нәти­же­сінде әлеуметтік шиеленістің өршуіне жағ­дай қалыптасады. Осындай аймақтарда жаңа ірі кәсіпорындарды құрудың страте­гия­лық мәні зор. Бұл міндетті мемлекеттік компаниялар ғана жүзеге асыра алады. Сондықтан «Самұрық-Қазына» қорына қа­расты компанияларға айрықша жауап­кершілік жүктелді. Жеке инвесторға қара­ғанда олардың міндеті ауыр. Өйткені ол­ардан бәсекеге қабілетті жобаны эконо­ми­калық жағынан қолайсыз жағдайда жү­зе­ге асыру талап етіледі.
Мемлекеттік холдингте ірі жобаларды жоспарлағанда жаңа заманның талабы да ескеріледі. Бүгінде мемлекет дамудың «қуып жету» қағидасын қолдануда. Оған сәй­кес Қазақстан жоғары дамыған эконо­микалардың деңгейіне көтеріліп, бәсекеге қабілетті алдыңғы қатарлы елдер қата­рынан көрінуге ұмтылады. Әрине, шикі­зат­қа тәуелділіктен толық құтылу мүмкін емес. Табиғи ресурстар ел экономикасы­ның тірегі болып қалады. Бірақ ендігі мін­дет – шикізатты емес, өңделген өнімді экс­портқа шығару. Сол себепті де қор үдемелі индустриялық-инновациялық жобалар шең­берінде мұнай өнімдерін өндіру, мұ­найхимия, қайта өңдеу металлургиясы, ма­шина құрау, аграрлық-азық-түлік сала­ны дамытуға бағыт алды. Айта кеткен жөн, бұл бағытта алға ілгерілеу анық байқала­ды. Мәселен, 2011 жылы еліміздің экспорт құрылымының 20 пайызын таза шикізат емес (мұнай, газ, металл рудалары), өң­дел­ген өнім құрады. Осыдан 6-7 жыл бұ­рын ғана ел экспортындағы өңделген өн­ім­нің үлесі небәрі 2-3 пайыз болатын.
Аймақтарды дамыту мақсаты мен мін­детін белгілегенде Үкімет шикізат кешеніне экономиканың негізгі базисі ретінде көңіл бөледі. Өндіруші саланың тұрақты өсуі мем­лекеттің ұзақ мерзімді дамуының сәт­ті­лігіне, қоғамның әл-ауқатын нығайтуға ық­палын тигізеді. Сондықтан да «Самұ­рық-Қазына» ҰӘҚ мұнайды қайта өңдеу және мұнайхимия кәсіпорындарын техно­логиялық жаңартуға, экспорттық құбыр желілерін кеңейтуге, жаңадан өндіруші және қайта өңдеуші қуат құруға басымдық береді. Бұл жобалардың бәрінде сервистік индустрия, материалмен жабдықтау жағы дамытылуда. Осылайша, мұнайгаз сала­сын­да отандық үлесті арттыруға ынталан­дырады. «Самұрық-Қазына» қорының ст­ра­тегиялық бағдарламасына мысал ре­тінде Қарашығанақ газ өңдеу зауытын, Батыс Қазақстан облысы мен Астана ара­сындағы газ желісін, Атырау газхимия ке­ше­нін жаңғырту, мұнайды терең өңдеудің заманауи қуатын салу, елдің орталық ай­мақтарын газдандыру сияқты кең көлемді жобаларды айтуға болады.
Үйлесімді дамуды қамтамасыз ету бағыты
«Самұрық-Қазына» дамудың бір ғана бағытымен шектелуді қауіпті деп санайды. Егер шикізаты мол аймақтарға ғана эконо­микалық басымдық берілсе, бұл қатерлі жағдай туғызады. Кезінде аймақтар ара­сында экономикалық реттеу болмаған­дық­тан, жекелеген қалаларда әлеуметтік-экономикалық шиеленістің орын алғаны белгілі. Сондықтан өнеркәсіп елдің бүкіл облыстарында үйлесімді дамуы қажет.
Әлбетте, бұл либералдық экономикаға тән емес арнайы әдіс-тәсілдерді керек ете­ді. «Самұрық-Қазына» ҰӘК сарапшы бө­лім­шелеріне қарасты басқармалық және болжамдық қызметінің мәнін стратегиялық жос­парлау, қаржылық бағдарламалау жә­не тереңдетілген жобалық менеджмент құрайтыны тегін емес. Бұл қор – отандық эко­номиканың қомақты бөлігін бақы­лай­тын ірі мемлекеттік холдинг. Ол аймақтар­дағы барлық дамудың үйлесімді болуын қамтамасыз етеді.
Енді аймақтардағы дамудың түрлі «нүк­телеріне» тоқтала кетейік. Мәселен, Оңтүстік Қазақстанда фармацевтикалық, тоқыма, жеңіл және азық-түлік өнеркәсібі аг­рарлық саламен тығыз байланыста да­мып келеді. Солтүстік пен орталық аймақ­тарда ірі машина құрау өндірісі өркендеу­де. Ол Кеден одағы елдерімен, сондай-ақ осы саланың жаһандық көшбасшылары­мен тығыз серіктестік орнатуға негізделген. Аймақтық даму тұжырымдамасына сәй­кес, «Самұрық-Қазына» ҰӘК басшы­лы­ғы ұс­танатын әртүрлі бағытта заманауи өң­деу­ші зауыттарды құру экономикалық же­мі­сін беруі тиіс. Бұл бір-біріне сүйенетін күр­делі құрылғы іспетті: жаңа кәсіпорын­дар айналасында серіктес фирмалар – көлік, жөндеу және сервис, өнеркәсіп мұқ­таж­дықтарын өтеу, жол желісі, сауда, өн­ер­кәсіп инфрақұрылымының құрылысын жүргізетін субмердігерлік ұйымдар және т.б. шоғырланады.
Аймақтардың арасында тығыз бай­ланыс орнатпайынша, олардың үйлесімді дамуын қамтамасыз ету мүмкін емес. Үде­мелі өнеркәсіптік жаңғырту үшін қазіргі за­манғы экономикалық талаптарға сай ин­фрақұрылым қажет. Кеңестік мұра бұл та­лаптарға жауап бермейді. Сондықтан мемлекет инфрақұрылымға миллиардта­ған инвестиция бағыттайды. «Самұрық-Қазына» ҰӘК ірі жеке инвесторлардың ка­пи­талын тарта отырып, кең көлемді ин­фрақұрылымдық жобаларды қолға алды. Олар – өнеркәсіп пен аграрлық аймақ­тар­ды бір-бірімен жалғастыратын автожол, теміржол магистральдерінің, газ желісінің құрылысы. Көп тармақты инфрақұрылым құру ұзақ мерзімді мәнге ие. Ол аймақтар­дағы инновациялық өнеркәсіптік нысан­дар­дың дамуын қамтамасыз етіп қоймай, сонымен бірге бизнесті жаңа деңгейде жұ­мыс істеуге ынталандырады. Билік пен биз­нестің, мемлекет пен қоғам ықпалдас­ты­ғы­ның жаңаша тәсілдерін енгізуге мүм­кіндік береді. Өйткені заманауи жолдар, коммуникациялар, өндірісті өркендету жағ­дайлары шалғай жақты жеке капитал үшін тартымды етеді. Ал жеке капиталға бәсеке ілесетіні белгілі. Бұл Кеден одағы мен Бірыңғай экономикалық кеңістіктің құ­рылуынан анық байқалды. Бүгінде ай­мақ­тарға Ресей кәсіпорындары келіп, жер­гілікті нарыққа өнім стандарттары та­лап­тарын жаңаша деңгейге көтеруге ық­пал етті. Осылайша, мемлекет инфрақұры­лым­ды дамыта отырып, көп уақыттан бері тоқырауға ұшыраған аймақтарды алға басуға ынталандырады.
Экономикалық дамудағы мемлекеттің рөлі
Қазір Батыстың кейбір елдерінде эко­но­миканы басқаруда үлкен түйткілдер ту­ын­даған. Мұндай жағдай мемлекеттің тіз­гіннің бәрін нарықтың еркіне беріп, негізі­нен салық саясатымен ғана айналысуынан туындап отыр. Осы орайда Азияның кей­бір елдерінде мемлекеттің де жеке капитал сияқты экономикалық дамуға белсенді ат­салысып, қажетті стратегиялық бағыт ұс­танатынын айту керек. Сол себепті де Қы­тай, Сингапур, Малайзия, Оңтүстік Корея сияқ­ты елдерге дағдарыстың салқыны тиген жоқ. Біздің еліміз де осыған ұқсас үлгіге сүйенеді.
«Самұрық-Қазына» ҰӘҚ осы орайда аймақтық дамудың нысаналық бағытының әсерін ғана меңземейді. Холдингтің ағым­дағы жобалары экономикаға шаруашылық байланыстардың біртұтас жүйесі арқылы әсер етеді. Жетекші тапсырыс беруші ре­тінде мемлекеттік компаниялар тоқырауға ұшыраған аймақтардың әлеуметтік-эко­номикалық ахуалын көптеген құрамдас бө­ліктер арқылы өзгертеді. Бұл - инфрақұ­рылым, жұмыс орындары, құрылып жат­қан жобалар шеңберінде мемлекеттік тап­сырыс арқылы жергілікті нарықтың тауар жә­не қызмет сұранысы. Мемлекеттік мега­холдингтің стратегиясы жергілікті жерлер­де жаңа әлеуметтік-экономикалық ортаны құру, тұрғындар мен шағын бизнесті кәсі­би жағынан өсуге ынталандыру, халықтың экономикалық мүддесі мен ұшқырлығын арттыруды көздейді.
Бұл бір күндік стратегия емес. Оның түп­кі мақсаты – экономикалық жағынан мы­ғым, бәсекеге қабілетті, жаңғыртылған күшті мемлекет қалыптастыру. Сонда елі­мізде әрбір білікті маман өз күші мен қа­білетіне қарай еңбек етуге мүмкіндік алады.




Көрілген: 940    Пікірлер: 0

сейсенбі, 17.09.2013, 13:18

Достарыңмен бөліс:





  • СОҢҒЫ ЖАРИЯЛАНЫМДАР:
    24 Маусым, 12:03
    Жанармай неге тапшы?

    Көп ашылған Көп пікір жазылған
    2021
    2008
    2009
    2010
    2011
    2012
    2013
    2014
    2015
    2016
    2017
    2018
    2019
    2020
    2021
    тамыз
    қаңтар
    ақпан
    наурыз
    сәуір
    мамыр
    маусым
    шілде
    тамыз
    қыркүйек
    қазан
    қараша
    желтоқсан

    Алаш Айнасы мұрағаты

    Дс Сс Ср Бс Жм Сн Жс
    1
    2 3 4 5 6 7 8
    9 10 11 12 13 14 15
    16 17 18 19 20 21 22
    23 24 25 26 27 28 29
    30 31