Тағылым

«Cорлы Көкбай жылайды, жылайды да жырлайды...»

  • «Cорлы Көкбай жылайды, жылайды да жырлайды...»

    «Cорлы Көкбай жылайды, жылайды да жырлайды...»

Барша қазақтың бас ақыны Абай атын ауызға алғанда Көкбай есімі еріксіз тіл ұшына оралады. Тіпті Құнанбай қажының ұлы болғандықтан әрі өз өлеңіне көңілі толма­ған­дықтан, жас шағында Ибраһимге бүркеншік есім болған Көкбайдың кім екенін әлі күнге Алаш жұрты айтарлықтай жақсы біле бермейді. Сонымен,
• Көкбай кім?
• Қай жылдары өмір кешіп, немен айналысты?
• Қандай мінез иесі еді?

• Абаймен алғаш қалай танысты?
• Қанша жыл дос болды?
• Арадағы қыл өтпестей достықтың сыры неде?

Алғаш Абайдың ақын шәкірттерін зерт­теп, әрқайсысының аттарын жеке-жеке атап, өмір-деректерін хатқа түсірген Мұх­тар Әуезов болса, кейін оның ісін жал­ғас­тыр­ған ғалым Қайым Мұхамедханов еді. Алашына адал қызмет еткен осынау асыл азаматтардың артында қалған ұрпақтары, мына біздерге қалдырған құнды дерек­те­ріне сүйене отырып, біз Көкбай тұлғасын ашуға тырысамыз.
Ту бие мініп, Семейге тартқан «көк тентек»
Абаймен 25 жылдай жолдас, дос бол­ған Көкбай Жанатайұлы 1861 жылы қазіргі Семей облысы Абай ауданында туған. Тобықты ішінде Көкше руынан. Көкбайдың үшінші атасы – Есбай, Көкше ішіндегі жуан ата саналады. Есбайдың бес баласы: Са­рым­сақ, Сапақ, Жамантай, Көбентай, Бәй­тен. Бұлардың бесеуі де шетінен ділмар, шешен әрі пысық болып, «Есбайдың бес жүйрігі» атанған. Сапақтың баласы – Қа­ратай шешен, Құнанбаймен тізелес, көк­шенің рубасы адамы. Жамантайдың бала­сы – Жанатай. Жанатайдан – Көкбай. Сол заманның үрдісі бойынша, алғаш сауатын 10 жасында ауылдың Төлетай деген мол­да­сынан ашқан Көкбай 15 жасқа келгенде бозбалалық құрып, оқуын тастап, ойын-сауық қуып кеткен еді. Алайда Жанатайдың жаман ұлы есті тентектердің қатарынан табылып, кешірек те болса, есін жиып, 17 жас­­қа келгенде Семей қаласына оқу­ға ат­танады. Оған үлкен себепкер бол­ған кейін­нен Алашорданы құрушы арыс­тар­дың ең алғашқыларының бірі болған Әріп Тә­ңір­бер­генов еді. Көкбайдан екі-үш жыл бұрын Семей қаласындағы үш кластық орыс училищесіне түскен Әріп жазда ауы­лына демалысқа келген сайын қаланың тұр­мыс-салтын, орысша оқудың қажеттігін, онда тағы Әнияр Молдабаев, Айтқазы Жек­се­наев, Ысқақ Солтабаев сияқты то­бықты елі­нің жастары оқитынын естігенде, Көк­бай­дың оқуға деген құштарлығы онан сайын арта түседі. Алайда ол ойын әкесіне айтса, ол мақұлдамайды. Алған бетінен қайт­­пайтын, өршіл мінезді, жігерлі жас Көкбай «жіберсең – қолыңнан, жібермесең – жолыңнан» деп, әкесінің бір ту биесін мі­неді де, «Семей қайдасың?» деп бір-ақ тар­та­ды.
«Семейге Абай келсе, бізде – думан» не Көкбай Абаймен қалай достасты?
Ауылдан қашып келіп, орыс мектебінің есігін алғаш ашқан Көкбай зерек, ал­ғы­р­лы­ғының арқасында барлық пәнді жақсы мең­геріп кеткенімен қоймай, енді қолына қа­лам алып, өлең жаза бастайды. Сыбан­ның бір сараң байының Сымайыл дейтін ба­ласының мінез-қүлқына ыза болған Көк­бай оған өлең жазады. Әріпті де іліп, әдейі сөзге шақырады. Сөйтіп, екі ақын әзіл-шыны аралас айтысып кетеді. Көкбай айтыстың соңында, Әріпті Абайдан үлгі-өне­ге алуға шақырып:
Семейге Абай келсе, бізде – думан,
Ән салып, босамаймыз айғай-шудан.
Басқосу, бақастасу, мәжіліс құру,
Секілді бір ғылымның жолын қуған.
Тарихтан неше түрлі Абай сөйлеп,
Өзгелер отырады аузын буған.
Бір барсаң, мәжілісінен кеткің келмес,
Хакімдей Аплатон аңырап тұрған, –
дейді.
Абай қалаға келген сайын Көкбай сияқ­ты оқып жүрген жастарды жинап, қа­лай оқып жүргендерін сұрап, біліп, ақыл-кеңес берумен қатар, өздеріне де ән сал­ғызып, өлең айтқызып, олардың өнер, талап­тарын мадақтап, көңілді, мағыналы мә­жіліс жасап отыратын болған. Ол жас­тардың кейбіреулерін оқуға түсірген де Абай­дың өзі еді. Көкбайдың «Семейге Абай келсе, бізде – думан» дейтіні де осы бо­латын.
Ал енді Абаймен қалай етене араласып, ара­дан қыл өтпестей дос болуына алғаш түрткі болған оқиға жайлы Көкбай өз есте­лігінде былай баяндайды: «Ел ішінің ақы алысып, ақы берісіп жатқан сиезі еді. Мұ­ны өткізуге Семейден Досовский деген ояз келіп еді, сол бір ісімді жақтырмай, мені ел кісі­лерінің ортасында тұрғанымда, страж­ник­терін (атарман) жіберіп жазаламақшы болды. Әлгілер ерікке қоймай, әкетіп бара жатқан соң, қасымда еріп жүретін өлеңші жігіт­терім бар еді, солардың біреуінен Абай­ға бір ауыз өлеңмен сәлем айтып жі­бердім. Ол кезде ән салып, өлең айтатұғым, қа­сымдағы жолдастарым да сондайды әдет қылатын. Оязға әкелген соң, Абай кел­ді де, «жазығы не?» деп істің жөнін сұра­ды. Содан кейін Досовский: «Бұған біреу басшылық етіп, тәрбиесіне алмаса, мы­на елдің ортасында арызқой, пәлеқұмар болып, бұзылғалы жүрген адам. Сен тәр­бие­ге алып, міндетті болып, түзетемін десең, берем. Әйтпесе, жазаға ұшырайтын ісі бар», – деді. Абай маған кепіл болып, алып шықты. Осыдан кейін Абайдың жол­дасы болдым. Жолдастығым 25 жылға со­зыл­ды. Жаңағы оқиға 1880 жылдардың ша­­масында болып еді. Содан кейін қыс бол­­сын, жаз болсын, Абай ел араласа, қа­сын­да жүріп, ауылына келсе, үйінде бірге жа­тып, айырылыспайтын болдық. Абай­дың қасында ай жүріп, ай жарым жүріп ке­ліп, бір әредік толас болғанда ғана өз үйі­ме бір жұма, көп болса, он күнге рұқсат алып келіп, артынан қайта барамын», – дей­ді. (Абай. Толық жинақ,. 1933, 387-бет).
Абай неге Көкбай боп жырлап, Көкбай боп жылады?
Алғаш Абай 1889 жылы өзінің «Жаз» атты өлеңін «Дала уәлаяты газетінің» № 7 са­нында Көкбайдың атынан жариялаған та­рихи фактіні жадыларыңызда жаңғырта отыр­сақ. Өлеңнің басында былай деп тү­сінік берілген: «Семей уезі Шыңғыс елінің қазағы Ибраһим Құнанбай ауылының Ба­қа­нас өзенінде Көпбейіт деген жерге қо­нып жатқандағы түрі. Кісіден үйреніп жаз­дым. Көкбай Жанатайұғлы». Ал енді осы­ның мәнісін кім қалай түсіндіреді?
– Сол кезде, – дейді Мұхтар Әуезов, – Абай айналасындағы бар ақынның ішінде суы­рыпсалма, импровизацияға ең жүйрік ақын Көкбай болғаны даусыз. Сол талантын ба­ғалап, Абай мұны өзі жазып жүрген ал­ғашқы өлеңдеріне ие қып шығарды.
Ал Көкбайдың өзі бұл жайлы есте­лік­терінде: «1880 жылдан бастап, 1886 жыл­ға шейін Абай әрбір өлеңді жазып жүрді. Бірақ бұл уақыттағы сөздерінің барлығын «Көкбай сөздері» деп жүргізді. Кейін Ом­бы­да шығатын «Дала уәлаяты» мен «Сер­ке» газеті шыққанда, бірер өлеңін тағы менің атым­нан жіберді. «Сорлы Көкбай жы­лай­ды, жылайды да жырлайды» дегенді мен қылып қойып, өзін айтып еді. Осы хал 86-жыл­ға шейін келді де, сол жылдың жа­зында ел жайлауға шықты. Абай ауылының ең өрістеп барып, орнықпақ болған жай­лауы Бақанас өзенінің бойы еді. Көш жүріп кетті, біз Абаймен бірге бірнеше кісі болып артынан келдік. Осы жылы Абай ауылында док­тор Долгополов та қонақ еді. Ауыл Ба­қанастың бойындағы Көпбейіт деген жерге қонып жатыр екен. Абай қонып жатқан ауыл­ды көріп, «осы суретті өлең қыл» деді. Мен біраз өлең қылып едім, жақтырмады да, өзі жазбақшы болды. Сонымен үй тігі­ліп болып, бәріміз жайланған соң, Абайға келіп едім: «Өлең Көкшенің бойынан асайын деді ғой», – деді. Мен: «Асса, ба­сында мен қолқаланып алған нәрсе емес еді. Енді өзіңіз ретін тауып, қайта аларсыз», – деп қалжыңдадым. Сөйтсем, сол күні «Жаз­дыгүн шілде болғанданы» жазған екен. Оқып берді. Өзі жазған өлеңіне ең ал­ғашқы рет аз да болса, қанағат қылғанын көр­генім – сол. Менің қалжыңыма орай, қы­лып: «Сен соғымыңа бір ту бие ал, мен ен­ді өлеңімді өзім алайын», – деді  дей­ді.
«Сабалақ» немесе «Ақауыз атты жазамын деп...»
Көкбай Абайдың ақын шәкірті бола жүріп те көп іс тындырған. Соның бірі – «Сабалақ» дастаны Абайдың тапсырмасы бойынша жазылған еді. Ол жайлы ұлы Мұқаң: «Онысы Абылаймен содан бергі за­мандар турасындағы тарихтық тартыстар жө­ніндегі тақырып болады. Көкбай сол Абай берген деректер бойынша ұзақ шы­ғар­ма жазады. Мұнда Абылай заманын ай­тып кеп, содан Қасымға, Есенгелді, Сар­жан­ға ауысады. Әңгімелі поэмасының айқын жіктелетін екі бөлімі бар. Мезгілі, маз­мұны, кейіпкерлерінің қалыптасу айыр­масына қарай, бұл ұзақ шығарманы ай­қын екі дәуірдің адамдары турасында, екі ұдай бағытта жазылған шығарма деп жік­тей аламыз. Сонда поэманың алғашқы бөлімін  Абылайға арналған «Сабалақ» поэмасы деп атауға болады. Екінші бөлімі Абы­лай­дың бір топ нәсілдеріне арналады», – деген.
– Бір жылы менің өзіме: «Абылай хан мен Кенесарының қазаққа істеген еңбек­те­рін ұзақ әңгіме қылып айтып беріп, «осы­ны өлең қыл» деді, – деп бастайды Көкбай бұл жайлы естелігінде, – ...күндіз-түні ты­ным алмай жаздым да, 5-6 күнде бітіріп, Абай­ға қарай қайта жүрдім. Абай бұл уа­қытта үлкен ауылынан бауырдағы ауы­лы­на, тоқалынікіне барып, сонда жатыр екен. Кі­ші ауылы – «Аралтөбе» деген жерде. Үл­кен ауылы, Ділдә қыстауы – Ақшоқыда. Біз­дің ауылдан 70 шақырымдай жерде еді. Кеш болып, ел орынға отырған кезде, кіші ауыл­ға жетіп, Абай отырған үйге сәлем бе­ріп кіріп келдім. Үйде кісі көп екен. Ал­да­рына кешкі шайды жаңа алған екен. Кірген же­рімде сәлемімді алмастан:
«Абылай келді ме?» – деді...
... Мен сұрағына: «Келді», – деп едім:
– Олай болса, айт! – деді.

Сонан соң барлық киімімді шешін­бес­тен, отыра қалып, айта бастадым. Өлең­ді ал­ғаш­қы айта бастағанымда тыма­ғым­ның бауын да шешкен жоқ едім. Тегінде «ше­ші­нейін, жайланайын» деген сөз Абай­дың ықыласын қайтарып тастайды. Сон­дық­тан өлеңді айта отырып, тымағымды шешіп бір алып қойып, тағы бір әредікте белдігімді тастап, содан өлеңнің желісін үзбей оты­рып, сыртқы киімді тастап, жү­гім­нен бірте-бірте барып қана бо­сан­дым...
...Өлеңді әнге салып айтсам да, шар­ша­ған, талғанымды білдірмей, желісін үзбей айтып отырдым... Қағазыма да қарағаным жоқ. Ылғи жатқа айттым.
Алдарына келген шай ішілмей қалды. Алғашқы самаурын суып кетіп, оны алып барып, екінші рет қойып, тағы әкелді. О да суып қалды. Абай да, басқа ешкім де ішкен жоқ. Сонымен үшінші самаурын келгенде, Абы­лай мен Кенесарының жорығын аяқ­татып барып, енді Наурызбайға көшіп едім, бұ­ған келгенде: «Енеңді ұрайын, ашулы тен­тек, Кене ханның бағын да осы алып еді. Ен­ді шайыңды іш!» – деп, Нау­рыз­бай­дың жайын бұл арада тыңдағысы кел­меді.
Осы өлеңдердің ішінде Наурызбайға Мер­кенің бегі берген Ақауыз аттың тұл­ғасын сипаттап едім. Ол атты менің сөзім­нен сынады да: «Мұның шыға шауып, жайы­лып қалатын ат болған екен» – деп, сол күндерде Ақауыз атты жазамын деп, «Шоқпардай кекілі бар, қамыс құлақ» деген белгілі ат сынын шығарды. Басында мұны Ақауыз аттың сыпаты деп айтқан соң, мен: «Абылай-Кене жырына кіргізейін бе?» – деп сұрап едім, «Бұл шіркіннің өзі де мес болып кетті ғой», – деп кіргіздіртпеді.
(Материалдар «Абай» журналының мұрағаттағы тігінділерінен алынды)




Көрілген: 3975    Пікірлер: 1

сәрсенбі, 14.09.2011, 12:40

Достарыңмен бөліс:





  • СОҢҒЫ ЖАРИЯЛАНЫМДАР:
    18 Мамыр 2012
    Сүлеймен бидің асы
    14 Қыркүйек 2011
    «Әудемжердің» әуресі

    Көп ашылған Көп пікір жазылған
    2021
    2008
    2009
    2010
    2011
    2012
    2013
    2014
    2015
    2016
    2017
    2018
    2019
    2020
    2021
    қазан
    қаңтар
    ақпан
    наурыз
    сәуір
    мамыр
    маусым
    шілде
    тамыз
    қыркүйек
    қазан
    қараша
    желтоқсан

    Алаш Айнасы мұрағаты

    Дс Сс Ср Бс Жм Сн Жс
    1 2 3
    4 5 6 7 8 9 10
    11 12 13 14 15 16 17
    18 19 20 21 22 23 24
    25 26 27 28 29 30 31