Ғаламдық қаржылық дағдарыстан біздің еліміз жеңіс­пен шықты

01 желтоқсан 2012, 13:01

Сағындық Сатыбалдин, ҚР ҰҒА академигі, экономика ғылымының докторы, профессор:

– Сіз егемендік алған ал­ғаш­қы жылдары Елбасымыздың тікелей тапсырмасымен шы­ғыс­тағы қар­қынды дамушы ел­дер­дің эконо­микалық ерек­шелі­гі­мен танысып, нарықтық қа­­рым-қатынасты зерттеген ға­лым­сыз. Кешегі өтпе­лі кезеңдегі қиын­шы­лық көрген түстей арты­мызда қалып барады. Бүгіндері Орта­лық Азия­да көш бастау­шы елдер­дің біріне айналудамыз. Мұндай жетістіктің кілті неде дер едіңіз?
– Тұңғыш Президентіміз әрі оның сын­дарлы саясатында дер едім. Соның арқа­сында Ұлттық банкінде бір мысқал алтын, бір түйір шетел валютасы болмаған кедей ел мейлінше қысқа мерзім ішінде әлемнің қарқынды дамушы және бақуатты мем­ле­кеттерінің біріне айналды. Бүгінгі таңда дамыған Еуропа мемлекеттері дағ­да­рыс­тың кезең-кезеңімен соққан толқынына ұрынып, булығып жатса, Ұлттық қорында 86 млрд доллардай алтын-валюталық қазы­насы бар Қазақстан дүниежүзінде онжылдық ауқым­ды бағдарламаны жүзеге асырып, даму қарқынын бәсеңдетпей, сыр бермей келе жатқан санаулы мемлекеттің бірі. Кеше КСРО-дан ыдырап шыққан ел­дер­ге дүдәмал қарайтын капиталистік қауымдастық бүгін­дері Қазақстанмен сана­сатын жағдайға жетті. Шикізат, қара­жат, инвестициялық сенім­ділік – қай жағы­нан алып қарас­тыр­са­ңыз да, біздің еліміз ТМД кеңістігінде оқ бойы озық тұр. Тіпті инвес­тициялық тартым­ды­лық жағы­нан байырдан нарықтық қоғам­да өмір сүріп келе жатқан мемлекеттерді бүгіндері біз шаң қаптырып отырмыз. Оған Орталық Азия елдеріне тартылған инвес­тицияның 70-80 пайы­зы­ның Қазақстанның еншісіне тиесілі болуы дәлел. Иә, қарқынды даму үшін көлемді инвестиция мен техно­ло­гия­лар керек. Еге­мен­дігін алған Қазақстанда мұнай болды, алайда ол Каспий теңізінің тереңінде жат­қан еді. Оны КСРО деген алып держава да игере алмаған. Сөз орайында «Қазақстанды осындай жетіс­тік­ке жеткізген – шикізаты, мұнайы» деу­ші­лерге үнемі айтатын қарсы дауымды қай­та­лай кеткім келеді. Негізінен, біздің елі­міздегі мұнай Ресейдегі, Араб елде­рін­дегі, Норвегиядағы мұнай қорына қара­ғанда бірнеше мысқал аз және тасы­мал шығыны да көп. Осыдан-ақ бұл жерге шетелдік инвесторларды үйіріп алып келу оңай шаруа болмағанын анық байқауға болады. Бірақ шетелдік инвес­торларды тар­тып, мол қаражат пен өндірістік тың техно­логиялардың арқа­сында шикізат­та­ры­мызды бүгіндері халықтың игілігіне айнал­дыра алудамыз. Міне, осының бәрі нөлден бастап жасап шығарған Нұрсұлтан Әбішұлының ерен еңбегінің арқасы екені даусыз. Сондықтан бүгіндері тарихымызда Тұңғыш Президент күнінің белгіленуін заң­ды әрі қажетті құбылыс деп білемін. Қиын-қыстау кезеңде жұртымен бірге болып, оны дамуға жетелеген елдің заңғар тұлға­сына халқының берген бағасы осындай ұлттық мереке түрінде сипатталатын АҚШ секілді әлемде бірқатар мемлекет те бар.
– Кезінде Нұрсұлтан Әбішұлының бас­шылығымен әзірленген «Қазақстан – 2030» стратегиялық даму бағ­дар­ламасын өмірге әке­лу­ші ғылыми топ­тың ортасында жүрдіңіз. Онда меже­лен­ген мақ­саттар өз уақытында жү­зе­­ге асырылып жатыр ма, әлде бүкіл­­әлемдік қаржылық дағ­да­рыс тежеу болған тұстар болды ма?
– Мемлекет басшысы еліміз­дің басты даму стратегиялық бағ­дарламасында көре­гендік таны­тып, бүкіләлемдік қар­жы­лық дағдарыстың болатынын алдын ала ба­жайлап, соған байланысты әу бастан қа­дам­­дар құрды. Соның арқасында қар­жы­лық іргетасы мықты бекіген Еуропа секілді кәрі құрлықтың өзін орнынан қозғап жібер­ген ғаламдық қаржылық дағдарыстан біздің еліміз жеңіс­пен шықты.
Мәселен, 1997-2007 жылдар ұзақ мер­зімді бағдарламаның бас­тапқы кезе­ңін­де Тұңғыш Пре­зи­дентіміз шикізат, әсіре­се минералды және энергетикалық ресурс­тар өндірісі мен экспортын артты­рып, содан түскен қара­жатқа ел әлеуетін қалыпқа келтіруді қарастырды. Сол үшін Ұлттық қор құрыл­ды. Бұл кезеңде әлемдік қор биржа­ла­рындағы қазақстандық экс­порттағы шикізаттардың бағасы да ұдайы өсіп, ел жағдайын біздің болжаған меже­міз­ден де жоға­ры деңгейге шығарды. Демек, халық­аралық нарықтағы шикізат баға­сының шарық­тау кезеңін осы уақыт аралығын қамтитынын Нұрсұлтан Әбішұлы өзінің стратегиялық бағдарламасында алдын ала байыптай біліп, білгірлігін таныт­ты. Ал бүкіл­әлемдік қаржылық дағ­да­рыстың жалы­ны жүйе құраушы отандық банктерді шарпи бастағанда оларды Ұлттық қордан бөлінген мол қаржымызбен аман-есен алып қалдық. Міне, сонда әу баста шикі­зат­тан түскен табыстың бір бөлігін Ұлттық қор­да сақтау туралы Елба­сы­мыздың баста­ма­сына наразы болу­шы­лар­дың аузына құм құйылды, бұл дұрыс шешім болғанын мойындады.
– Бүгінгі атқарылып жатқан бағдар­ла­малар туралы не айтасыз?
– Дүниежүзі, соның ішінде батыс үшін үл­кен сынақ болған ауыр кезеңнен сүрін­бей өткен соң Елбасымыз «мұнай долла­рын­сыз» бюджет жасақтау туралы ойын айтып, ұзақ мерзімді стратегиялық даму бағ­дарла­ма­сының екінші кезеңін бастай­тын кез жетті деген байламын мәлімдеді. Осыған бай­ла­ныс­ты Үкіметке 10 жылға арналған Индус­трия­лық-инновациялық даму бағдар­ла­масын әзірлеу тапсырылды. Бастапқыда Елбасы шетел инвесторларын шикізатты игеру талқысы үшін дөңгелек үстел басына жина­са, бұл жолы оларды өңдеуші сала­лар­ды дамытуға атсалысуға шақырды. Іргелі салалар бойынша әлемдік брендтегі ком­паниялармен келісімшарттар жасалды. Нәтижесінде 2010 жылы басталған жаңа ауқымды бағдарламаның алғашқы екі жылында елімізде өндірісі негізінен экс­порт­қа бағытталатын бірқатар өндіріс ошақ­тары бой көтерді: «Тальго» вагон­да­рын шыға­ра­тын болдық, жүк тасымалы вагондары бойынша да бұрын­ғы­дай Ресейге жалтақ­та­майтын дәрежеге жеттік, аты жер жаратын танымал авто­көліктердің бірнеше түрі елімізде құрас­ты­рылып шыға бастады, уранымызды өңдеп, байытып, оның басым бөлігін реак­тор­ларда тікелей жанатын ядролық отын құрастырмаларына айнал­ды­рып, экспорт­таудамыз. Сыртқа жөнелтілетін астық мөлшері азайып, оның есесіне ұн үлесі жыл озған сайын көбейе түсу­де. Азық-түлік бағасы тұрақтылығын қамта­ма­сыз ету үшін ірі қалалар жанынан қор құрылып, онда азықтың, әсіресе көк­өністің ұдайы болуы мақсатында елі­міз­дің әр аймағында жылыжайлар көптеп салын­ды. Сондай-ақ «Қорғас – Жетіген» және «Қазақстан – Түрік­менстан» теміржол табандары төселіп бітті. Жоспар бойынша 2014 жылға дейін Батыс Қытай – Батыс Еуро­па халықаралық тран­зит­тік автокөлік тасымалы жолының құрылысы аяқталуы тиіс. Демек, дағдарыс салдарының басты факторы – жұмыс­сыз­дық­қа баса назар ауда­рып, аталған мәсе­лені шешу жол­да­рын осындай ауқымды бағдар­ламаның аясына сыйғызып, оның жүзеге асырылуын қадағалап отырған Елба­сымыз нағыз Ұлт көшбасшысы екенін айқын дәлелдеді. Өзіміз түгіл, Н.Ә.На­зар­баевтың білімділігіне мықты деген әлем мемле­кеттерінің басшылары мен халықаралық сарапшы ұйымдардың жетекшілері де қайран қалуда. Сондықтан қолда барды баға­лай білетін халық ретінде Тұң­ғыш Президент күнін ұлық мереке ретінде атап өту бізге әбден жарасады.