Тұтастық

Жұмыстың сапасы жұмыс сағатының ұзақтығына тәуелді емес

  • Жұмыстың сапасы жұмыс сағатының ұзақтығына тәуелді емес

    Жұмыстың сапасы жұмыс сағатының ұзақтығына тәуелді емес

ХІХ ғасырдың 60-70 жыл­дары АҚШ-та жұмыс­шы қозғалысының белең алуымен ерекшеленеді. Осы кезде кәсіподақ пайда болып, Ұлттық жұмысшы конгресі құрылады. Олар қойған басты талаптың бірі – сегіз сағаттық жұмыс күні.


Жұмыс сағатының ұзақтығы

Балтимордағы жалпыға ортақ жұмыс­шы конгресі 1866 жылы 16 тамызда мы­на­дай мәлімдеме таратты: «Қазіргі заман­ның бірінші және ұлы талабы – осы елдегі еңбекті капиталистік құлдықтан құтқару үшін америкалық одақтың барлық шта­тын­да сегіз сағаттық жұмыс күнін мойын­дайтын заң шығару. Біз сондай тамаша нә­ти­жеге қол жеткізу үшін бүкіл күшімізді жұмылдырамыз деп шештік».

1868 жылы Пенсильваниядағы тау-кен жұмысшыларының бас көтеруінен ке­йін үкіметке тиесілі кәсіпорындарда сегіз са­ғат­тық жұмыс күнін белгілу туралы заң қа­былданды. Алайда ол барлық жерде бір­дей орындала қоймады. Ал содан бір жыл бұрын бала еңбегін 10 сағатқа шектеу жөніндегі заң қабылданған-тұғын.

Кейінірек Чикаго анархистерінің көсе­мі Альберт Парсонс былай деп жазады: «Біз­дің сегіз сағаттық жұмыс күнімізге ка­пи­талистердің құқығы бар екенімен келісу – жалдамалы жұмыстың әділдігін мо­йын­дайтын факт... Сегіз сағаттық жұ­мыс күнін ка­питалистердің жұмысшыларға итке сү­йек лақтырғандай алдарқатуы дер едім».

Бастапқыда қарсы шыққан анархистер бұл мәселенің жұмысшыларды қатты тол­ған­дыратынын түсінген соң әрі жаппай қозғалыстан сырт қалғысы келмегендіктен, оларды қолдауға мәжбүр болды. Сонысы­мен отқа май құйып, қозғалысты жандан­ды­рып жіберді. Мұның соңы 1886 жылғы 1 мамырда Чикагода өткен жаппай толқу­ға ұласқаны белгілі. Міне, 1 Мамырды атап өту тарихы осы оқиғадан бастау алады.

Чикагодағы қанды қырғыннан кейін отыз шақты жыл өткенде, 1914 жылы әйгі­лі Генри Форд бес күндік жұмыс күнін ен­гі­зіп, АҚШ-тағы ең жоғары жалақыны (күніне 5 доллар) белгіледі. Жұмысшылар­ды компания табысына қатыстыруға жағ­дай жасап, үлгілі жұмысшы поселкесін тұр­ғызды. Форд зауыттарының маңдайша­сын­да «Есіңде болсын, Жаратқан адамды қо­сымша бөлшексіз жасап шығарған» де­ген жазу ілініп тұратын.

Еңбек өнім­ділігіне әсер етпейді

Фордтың осы бір қанатты сөзі бүгін де өзекті. Жүз жылдан бері жүргізілген ғы­лы­ми зерттеулердің нәтижесі аптасына 40 са­ғаттан артық жұмыс істеу еңбек өнімділі­гін төмендетуге алып келеді деген тұжы­рым­ға әкеліп тіреді.

Өткен ғасырдың басында Ford Motor Co ең жоғарғы өнімділікке қол жеткізу үшін қанша сағат жұмыс істеу қажеттігін анық­тайтын ондаған тест жүргізген еді. Сонда ең тиімдісі аптасына 40 сағат екенін анық­талған. Ол 40 сағатқа тағы 20 сағат қосса, ол өнімділікті сәл-пәл көтеруін көте­реді. Бірақ үш-төрт апта өткеннен кейін еңбек өнімділігі құрып тынады.

Бүгінде корпоративтік ортада еңбек ете­тіндер зауыт-фабрика жұмысшыларына 100 жыл бұрын тиімді саналған ереженің жарамды екенін жақсы біледі. Өйткені ап­та­сына 40 сағат жұмыс істейтіндер 60 са­ғат тырбанатындарға қарағанда, көбірек іс тындыратыны әбден дәлелденді.

Ал күн демей, түн демей тер төгетін бел­сенділердің тындырған жұмысы әдетте жақсы жемісін бере бермейді.

Арнайы зерттеу көрсеткендей, апта бо­йы «плантациядан» шықпайтын қыз­мет­керлер жасына жетпей солып, жеке өмірде де жолы болмайтын көрінеді. Кері­сін­ше жұмыс сағатын ұзартуды жақтай­тын­дар орташа еңбек аптасы ұзаққа созы­латын Тайланд, Корея және Пәкістан сияқ­ты елдерге меңзейді. Олар мұндай ұзақ жұ­мыс апталары бәсекелік артықшылық береді деген пікірде.

Әйтсе де өмірдің өзі бұл пікірдің жаң­сақ­тығын дәлелдеп отыр. Бәсекеге қабі­лет­ті алдыңғы қатарлы он елдің алтауында – Швеция, Финляндия, Германия, Нидер­ланды, Дания және Ұлыбританияда жұ­мыс аптасын 48 сағаттан асыру заңға қай­шы. Американың іскерлік ортасында қа­лып­тасқан 50, 60, тіпті 70 сағаттық жұмыс аптасы деген бұл елдерде жоқ. Өйткені ол­ардың ұстанатын қағидасы – «Егер де қызметкеріңнің жұмысы жемісті болсын десең, қысқа мерзім ішінде көбірек жұмыс атқарсын десең, жұмыс мерзімін аптасына 40 сағаттан асырма».

Сондықтан, ғалымдардың пікірінше, жұ­мысын ертерек тындырып кетуді дағ­ды­ға айналдырғандарға жаза қол­дану ар­тық. Керісінше қызметкерлер белгі­лен­ген жұмыс сағатынан асырып еңбек еткені үш­ін кешірім сұрасын. Себебі олар бүкіл ұж­ым­ның жұмысын артқа тартатын жайба­сар­лар болуы мүмкін. Әрине, мұндай пі­кір­мен келісу-келіспеу әркімнің өз еркінде.

«Номенклатура негрлерін» көбейтеді

Бізде де тоғыз сағаттық жұмыс күнін ен­гізу жөнінде мәселе көтерілгені мәлім. Бұл да қоғамда әжептәуір тартыс ту­дырды. Жақ­тау­шылардан гөрі қарсы шық­қандар көп. Белгілі экономист, Қазақ­стан ЖОО қа­уым­дастығының төра­ғасы Рахман Алшанов: «Бізде тоғыз сағаттық жұмыс кү­нін енгізу­дің ал­ғышарты жоқ. Жұмыс күнін ұзарту жұ­мыс­сыздар санын көбейтеді» десе, саясат­танушы Досым Сәтпаев қа­зіргі Қа­зақ­стан жағдайында сегіз сағаттық жұмыс күні – жай ғана шарт­тылық екенін жеткіз­ді. «Кез келген мемлекеттік орган немесе жеке ком­панияның басшысы жеке шеші­мімен жұмыс күнін белгілей алады. Қала­са, қыз­меткерлер 10 сағаттан асырып жұ­мыс іс­тей­тін болады», – дейді ол. Ол тіпті мейрам күн­дері, көбіне демалыс күн­дері кеңседе отыратын шенеуніктерді «но­мен­клатура негрлері» деп атады.

Олар кешке дейін кеңседе әншейін оты­ра­тын шығар. Себебі олар көбіне қар­қын­ды жұмыс істеп жатқандай түр таныта­ды. Жұмыс күнінің 90 пайызын ешкімге керегі жоқ қағаз есеп жазуға жұмсайды немесе Мая­ковский жыр­ла­ғандай, «мәжі­ліс жа­сау­мен» уақытын өткі­зеді. Әлбетте, олар­дың өнім шыға­руға көп уақыт жұмса­ға­нынан өнім сапасы жақ­сарып кетпейді. Ал олардың өнімі тұр­ғындарға көрсететін мемлекеттік қыз­мет екені белгілі.

Айтпақшы, былтыр ресейлік кәсіпкер Михаил Прохоров та жұмыс күніне байла­нысты әңгіменің шетін шығарған. Ол тіпті қыз­ды-қыздымен 12 сағаттық жұмыс кү­нін енгізуге ұсыныс жасады. Осы ұсынысын ақтау үшін мынадай уәж айтқаны да бар: «Ресейдегі жұмыс күні АҚШ-пен салыстыр­ғанда, 20 пайызға кем. Ал ресейліктер зей­нетке 15 жылға ерте шығады». Орыс­тың мил­лиардері отандастары 12 сағат жұмыс күніне көшсе, өзі секілді байып кетеді деп ойламағаны белгілі. Әрі бұл сөзін пре­зи­дент сайлауы алдында айтқан­дықтан, Про­хоровтың ұсынысы арзан пиар ретінде ба­ғаланды.

Қалай болғанда да, бізде де, терістік көр­шімізде де жұмыс сағатын ұзарту тура­лы ұсыныс қолдау таппады. Неге екені тү­сі­нікті. Бір жағынан, мұндай ше­шім Халық­ара­лық еңбекті ұйым­дастыру конвенциясы шеңберінде еліміз қабыл­даған халық­аралық міндеттемелерге сай келмейді.




Көрілген: 3011    Пікірлер: 0

сәрсенбі, 01.05.2013, 12:19

Достарыңмен бөліс:

2
  • СОҢҒЫ ЖАРИЯЛАНЫМДАР:
    Көп ашылған Көп пікір жазылған
    2019
    2008
    2009
    2010
    2011
    2012
    2013
    2014
    2015
    2016
    2017
    2018
    2019
    қыркүйек
    қаңтар
    ақпан
    наурыз
    сәуір
    мамыр
    маусым
    шілде
    тамыз
    қыркүйек
    қазан
    қараша
    желтоқсан

    Алаш Айнасы мұрағаты

    Дс Сс Ср Бс Жм Сн Жс
    1
    2 3 4 5 6 7 8
    9 10 11 12 13 14 15
    16 17 18 19 20 21 22
    23 24 25 26 27 28 29
    30