Думан

Анығы – осы

«Алаш айнасы» газеті ел ішінде жиі айтылып, жиі жазылса да, көп адам мән-мағынасын біле бермейтін кейбір сөздерге талдау жасайтын болады. «Анығы – осы» айдары арқылы газетіміздің әр санында мән-мағынасы беймәлім сөздердің түбірі неден шыққаны, халық арасында тез тарап кетуіне не себеп деген сұрақтарға жауап іздемек. Мәселен, қазіргі уақытта қазақ тілінде кірме (парсы және араб тілінен енген) сөздерді айтпағанда, арамызда қазақтың кейбір сөздерінің мағынасын түсіне бермейтін қандастарымыз баршылық. Сондықтан біз бүгінгі санда қазақтың салт-дәстүрі, ұлттық өнерінің бірқатарын тізбектеп шықпақпыз.


БӘЙБІШЕ – түркі тектес халық­тардың тұрмыс-салтында, отбасылық дәстүрінде қалыптасқан жұбай мәрте­бесі. Бәйбіше – ер-азаматтың бірінші әйелі, отбасында отағасынан кейін билік жүргізу құқығына ие. Бай, бише деген екі сөздің бірігуінен шыққан (бай – күйеу, отбасының ба­сы, үлкені; бише – оның жұбайы, жан күйер ақыл­шысы, үй шаруасының әміршісі). Қазақтың дәстүрлі құқық­тық ережесі бойынша, жігіттің алғаш құда түскен қалыңдығын босаға аттатпай тұрып, басқа қызға құда түсу­ге немесе үйле­нуге қатаң тыйым салынады. Бұл тәртіпті бұзған адам түйе бастатқан бір тоғыз айыбын тө­лей­ді және кейін түскеніне қарамас­тан, бірінші қалың­дығын бәйбіше деп жариялауға мін­деттенеді. Сондай-ақ егде тартқан, ел анасы болған ақыл­шы, беделді әйел­дерді де құрметпен бәйбіше деп ата­ған.

ТОҚАЛ сөзінің мағынасы – түсін­дірме сөздікте қатын үстіне алған әйел. «Нұртаза әлгі әзірде тоқа­лының үйінен шығып, ...екі шақырым­дай жер­дегі қойлы ауылға келген» (С.Жүнісов, Ақан сері.). Біздің бай­қауы­мызша, мына «тоқал» тұлғасы­ның «мүйізсіз» ұғымын беретін «то­қал» сөзімен мағы­на жағы­нан ешбір байланысы болу мүмкіндігі жоқ. Сон­дықтан сөз төркінін басқаша іздестір­ген жөн болмақ. Пар­сы тілін­де біздегі «екі» мағынасын «до» тұл­ғалы сөз берсе, «екілік», «екін­ші» ұғым­дарын «дохал» сөзі түсіндіреді. «Дохал» сөзі кейбір түркі тілдеріне ауы­сып, «тоқал әйел» тіркесі пайда болса, ал кейін «әйел» сөзі түсіп қа­лып, «то­қал» сөзі­нің қалыптасуы ғажап емес. Бұл тұр­­ғы­дан қарағанда, «тоқал әйел», біздің қазіргі түсіні­гімізге аударғанда, «екін­ші әйел» болады. Бәйбішеден кейін­гі алған әйелдің «екінші» болып аталуы да дағдыдан тыс көрінбесе керек.

АБЫСЫН-АЖЫН — туыстық қатынасты білдіретін ұғым. Ағайынды жігіттердің әйелдері бір-біріне aбы­сын-ажын болады. Көбінесе aбы­сын-ажындар өзара сырлас, мұңдас, тату болады. «Ағайын тату болса – ат көп, абысын тату болса – ас көп» деген мақал oсыған байланысты айтылған. Қолданыстағы абысын-ажын деген қос сөздің әрқайсысының көне түркі-моңғол тілдерінде жеке-жеке мағына­сы болған. Келін ағаның әйелін – абы­сын, ал абысын інінің әйелін ажын  деп атаған.


Құрметті оқырман!

Газетіміздің алдағы сандарында да қазақтың әдет-ғұрып ишараларын бөлім-бөлімімен назарларыңызға ұсынатын боламыз.

Жарияланған сөздерге қатысты айтар ой, қосар пікірлеріңіз бен ұсыныстарыңыз болса, хабарласа жүріңіздер!


Байланыс телефоны: 8 /727/ 3 888 062




Көрілген: 1345    Пікірлер: 0

сейсенбі, 29.10.2013, 13:50

Достарыңмен бөліс:

2
  • СОҢҒЫ ЖАРИЯЛАНЫМДАР:
    26 Желтоқсан 2013
    Жаңажылдық бата
    25 Желтоқсан 2013
    Анығы – осы
    24 Желтоқсан 2013
    Анығы – осы
    20 Желтоқсан 2013
    Анығы – осы
    19 Желтоқсан 2013
    Анығы – осы
    13 Желтоқсан 2013
    Анығы – осы
    12 Желтоқсан 2013
    Анығы – осы
    11 Желтоқсан 2013
    Анығы – осы
    10 Желтоқсан 2013
    Анығы – осы
    6 Желтоқсан 2013
    Анығы – осы
    5 Желтоқсан 2013
    Анығы – осы
    4 Желтоқсан 2013
    Анығы – осы
    30 Қараша 2013
    Роза ӘЛҚОЖА
    29 Қараша 2013
    Анығы – осы
    28 Қараша 2013
    Анығы – осы
    27 Қараша 2013
    Анығы – осы
    26 Қараша 2013
    Сержанали ӘЛІБЕК
    26 Қараша 2013
    Анығы – осы
    21 Қараша 2013
    Анығы – осы
    20 Қараша 2013
    Анығы – осы
    19 Қараша 2013
    Анығы – осы
    16 Қараша 2013
    Анығы – осы
    15 Қараша 2013
    Анығы – осы
    14 Қараша 2013
    Анығы – осы
    13 Қараша 2013
    Анығы – осы
    12 Қараша 2013
    Анығы – осы
    8 Қараша 2013
    Анығы – осы
    7 Қараша 2013
    Анығы – осы
    6 Қараша 2013
    Анығы – осы
    5 Қараша 2013
    Анығы – осы
    2 Қараша 2013
    Анығы – осы
    1 Қараша 2013
    Анығы – осы
    31 Қазан 2013
    Анығы – осы
    30 Қазан 2013
    Анығы – осы
    29 Қазан 2013
    Анығы – осы
    24 Қазан 2013
    Анығы – осы
    23 Қазан 2013
    Анығы – осы
    22 Қазан 2013
    Анығы – осы
    19 Қазан 2013
    Анығы – осы
    18 Қазан 2013
    Анығы – осы
    17 Қазан 2013
    Анығы – осы
    17 Қазан 2013
    Сайнхо – Алматыда!
    11 Қазан 2013
    Анығы – осы
    10 Қазан 2013
    Анығы – осы
    9 Қазан 2013
    Анығы – осы
    8 Қазан 2013
    Анығы – осы
    5 Қазан 2013
    Анығы – осы
    4 Қазан 2013
    Анығы – осы
    3 Қазан 2013
    Анығы – осы

    Көп ашылған Көп пікір жазылған
    2019
    2008
    2009
    2010
    2011
    2012
    2013
    2014
    2015
    2016
    2017
    2018
    2019
    қараша
    қаңтар
    ақпан
    наурыз
    сәуір
    мамыр
    маусым
    шілде
    тамыз
    қыркүйек
    қазан
    қараша
    желтоқсан

    Алаш Айнасы мұрағаты

    Дс Сс Ср Бс Жм Сн Жс
    1 2 3
    4 5 6 7 8 9 10
    11 12 13 14 15 16 17
    18 19 20 21 22 23 24
    25 26 27 28 29 30